"Memlər artıq ictimai rəyin formalaşmasında mühüm rol oynayır"

24media.az-ın budəfəki müsahibi psixoloq Nabat Mirzəyevadır. O, internet memlərinin insan psixologiyasına və davranışına təsiri barədə danışıb.

- Memlər insanları yalnız əyləndirirmi, yoxsa onların əhval-ruhiyyəsi və davranışlarına da təsir göstərir?

"Son illərdə internet memləri sosial mediada ən sürətli yayılan məzmun formalarından birinə çevrilib. İlk baxışda memlər əyləncə xarakterli görünsələr də, ancaq psixoloji və sosial baxımdan insanlara, sözsüz ki, təsiri var.

Memlər qısa və vizual emosional mesajlar daşıdıqları üçün insan beynində daha tez qəbul olunur və yadda qalır. Bəzən memlər insanların həyatlarında gündəlik yaşanan stresslərin və gərginliklərin azaldılması üçün gülüş və rahatlıq yaradılmasına da kömək edir. Eyni zamanda onların əhval-ruhiyyəsinə və düşüncə tərzinə də təsir göstərə bilir".

- Neqativ və ya destruktiv memlər insan davranışına nə qədər təsir edə bilər?

"Sözsüz ki, neqativ məzmunlu memlər insanların davranışına müsbət olduğu kimi müəyyən dərəcədə mənfi təsirlər də göstərə bilir. Biz əgər davamlı olaraq aqressiv, lağ və ya stereotiplər üzərində qurulan memlər görürüksə, bəzi hallarda insanların düşüncəsində həmin davranışların formalaşmasına səbəb ola bilər. Bu isə xüsusilə gənc yaş qruplarında, yeniyetmələrdə daha həssas şəkildə qəbul olunur".

- Sizcə, gələcəkdə memlər sosial davranış və informasiya yayımı üçün daha güclü vasitə olacaq, yoxsa sadəcə əyləncə mənbəyi kimi qalacaq?

"Memlərin yalnız əyləncə vasitəsi kimi qalacağını demək çox çətindir. Artıq bu format ictimai rəyin formalaşmasında, məlumatların sürətlə yayılmasında və hətta sosial mesajların çatdırılmasında istifadə olunur. Bu səbəbdən gələcəkdə onların sosial kommunikasiya və informasiya yayımı üçün daha güclü vasitələrdən birinə çevrilməsi ehtimalı ola bilər. Memlərin sağlam və konstruktiv məzmunla istifadə olunması cəmiyyət üçün daha faydalı nəticələr verə bilər".

Ətirə İbayeva

Narahatedici düşüncələr nə vaxt ciddi problemə çevrilir?

Araşdırmalar göstərir ki, insanların əksəriyyəti zaman-zaman narahatedici düşüncələrlə qarşılaşır. Məsələn, darıxdırıcı bir iclasda oturarkən “Birdən qışqırsam nə olar?” və ya avtomobil idarə edərkən “Ya qəza etsəm?” kimi fikirlər ağla gələ bilər. Bu cür ssenarilər adətən “istənməyən düşüncələr” adlandırılır və əksər hallarda ciddi qəbul edilməsinə ehtiyac olmayan keçici zehni proseslər hesab olunur.

Lakin bəzi insanlar üçün bu düşüncələr kompulsiv davranışlara yol açan və öhdəsindən gəlmək çətin olan vəsvəsələrə çevrilə bilər.

Dr. Nina Higson-Suini uşaqlıqda məktəbdən evə qayıdarkən zehnində yalnız “yaxşı” düşüncələr olmasa ailəsinin zərər görəcəyinə inandığını bildirir.

“O vaxtlar ağlıma narahatedici bir fikir gələndə avtobus dayanacağından yoluma yenidən başlayırdım”, - deyə o, qeyd edir. “Əgər bunu təkrarlamasam və nəsə baş versə, bunun mənim günahım olacağından ciddi şəkildə qorxurdum”.

Ninaya 10 yaşında obsesiv-kompulsiv pozuntu (OKP) diaqnozu qoyulub və o, hazırda Oksford Universitetində uşaq və yeniyetmələrin psixi sağlamlığı üzrə ixtisaslaşmış psixologiya tədqiqatçısı kimi fəaliyyət göstərir.

BBC-nin Complex podkastına müsahibəsində Higson-Suini bildirib: “Vəsvəsələr narahatedici və istənməyən düşüncələr, hisslər və emosiyalardır. Kompulsiyalar isə bu vəsvəsələrin yaratdığı narahatlığı neytrallaşdırmaq və ya azaltmaq üçün təkrarlanan, rituallaşdırılmış davranışlardır”.

Əhalinin təxminən 1–4 faizinin obsesiv-kompulsiv pozuntu (OKP) ilə yaşadığı düşünülür. Bununla belə, Böyük Britaniyada son on il ərzində 16–24 yaş arası gənclər arasında bu pozuntunun əlamətlərini bildirənlərin sayı üç dəfədən çox artıb.

Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) tərəfindən aparılan genişmiqyaslı araşdırmaya əsasən, OKP hazırda gənc yetkinlər arasında ən çox rast gəlinən ikinci psixi sağlamlıq pozuntusudur.

İstənməyən düşüncələr son dərəcə narahatedici ola bilər və çox vaxt insanın dəyərləri və ya kimliyi ilə tam zidd mövzulara yönəlir.

Nina Higson-Suini qeyd edir ki, “İnsan sevdiklərinə zərər gələcəyindən ciddi şəkildə narahat ola bilər”.

“Bu, insanın cinsi orientasiyasını sorğulaması - ‘Mən homoseksualam? Heteroseksualam?’ kimi düşünməsi - şəklində ortaya çıxa bilər. Hətta ‘Mən pedofiləmmi?’ kimi ifrat narahatlıqlara qədər gedib çıxa bilər”, - deyə o, əlavə edir.

“Çox yayılmış digər mövzulardan biri də yoluxma ilə bağlı narahatedici düşüncələr, xəstələnmə və ya xəstəliyi başqalarına yoluxdurma qorxusudur”, — deyə o, bildirir.

OKP ən çox yeniyetməlik və ya erkən yeniyetməlik dövründə başlayır. Lakin bəzi hallarda problemlərin illərlə gizlədilməsi və maskalanması səbəbindən diaqnoz həyatın daha son mərhələlərində qoyula bilər.

Araşdırmalar göstərir ki, OKP-nin inkişafında genetik amillər rol oynaya bilər və bu pozuntu zorakılıq, itki (yas) və ya ailə dağılması kimi erkən yaş dövrü stres faktorları ilə əlaqəli ola bilər.

Mənbə: BBC News

Tərcümə etdi: Emiliya Vəlicanova

Sosial media və estetikası

Rəqəmsal əlaqə dövründə sosial media gözəllik standartlarını formalaşdırmaqda dominant gücə çevrilib. Instagram, TikTok və Snapchat artıq yalnız şəxsi anları paylaşmaq üçün deyil, bütün dünyada estetik idealları təsir edən platformalardır.

Bu platformalar xəstələrin seçimlərinə, özünə inamına və gözləntilərinə birbaşa təsir edir. Sosial media insanları özünü ifadə etməyə və öyrənməyə təşviq edə bilsə də, bəzən qeyri-real gözəllik idealları səbəbi ilə lazımsız estetik prosedurlara yönəldir.

Sosial media gözəllik qavrayışını necə dəyişir?

• İnfluenserlər və süni intellekt filtrləri əsas gözəllik meyarlarını müəyyən edir;

• Redaktə edilmiş şəkillər və selfie mədəniyyəti real olmayan gözləntilər yaradır, estetik prosedurlara marağı artırır;

• 2023-cü ildə aparılan araşdırma göstərir ki, kosmetik müalicə istəyən xəstələrin 65%-i rəqəmsal görüntülərdən təsirlənib.

“Instagram Face” və estetik prosedurların yüksəlişi

• Yüksək konturlu, simmetrik üz formaları trend olub;

• Dolğun dodaqlar, yanaq sümükləri və kəskin çənə xətləri üçün qeyri-cərrahi prosedurlar son beş ildə 50%-dən çox artıb.

Sosial medianın ikitərəfli təsiri

• Müsbət: Təhsil və məlumatlandırmanı artırır, xəstələr risk və faydaları daha yaxşı başa düşür.

• Mənfi: Təlimsiz praktikantların reklamları, foto redaktə ilə yaradıla bilən qeyri-real gözləntilər və etik sərhədlərin bulanması.

Etik mülahizələr

• Realist gözləntiləri təmin etmək;

• Psixi sağlamlığı prioritetləşdirmək;

• Lazımsız prosedurlara yox demək.

Gələcəkdə sosial media və estetik təbabət daha balanslı, şəffaf və xəstəyə yönəlik yanaşmalarla inkişaf etdiriləcək.

https://thedoctorspractice.co.uk/the-impact-of-social-media-on-aesthetic-trends-how-the-digital-world-is-shaping-beauty-standards/

Mənbə: thedoctorspractise

Tərcümə edən: Aişə Əlizadə

Ən çox tövsiyə edilən psixoloji kitablar

Psixologiya ― sosial bağlılıqdan tutmuş beyin və sinir sistemi pozğunluqlarına (nevrologiya) qədər çox geniş sahəni əhatə edir. Bu sahəyə ilk addımlarını atan, universitetə hazırlaşan və ya Oksford yay məktəbi proqramına qoşulmazdan əvvəl biliklərini dərinləşdirmək istəyən hər bir tələbənin mütləq oxumalı olduğu on psixologiya kitabını bir araya gətirdik. Bu kitabların hər biri sizin düşünmə tərzinizi genişləndirəcək, psixologiyaya baxışınızı zənginləşdirəcək.

1. Arvadını papaq zənn edən adam və digər klinik hekayələr - Oliver Saks

Bu klassik əsərdə Saks nevroloq kimi təcrübəsində rastlaşdığı qeyri-adi və maraqlı klinik halları təsvir edir. Kitabın adı vizual aqnoziya sindromundan əziyyət çəkən, arvadını papaqla səhv salan bir xəstənin hekayəsindən gəlir. Saks öz ayağını tanıya bilməyən xəstədən tutmuş başqa nevroloji pozuntulara qədər insan beynində nələrin səhv gedə biləcəyini heyrətləndirici dildə izah edir. Bu kitab insan şüurunun dərinliklərini anlamaq üçün əla seçimdir.

2. Psixopat testi: Dəlilik sənayesinə səyahət - Jon Ronson

Ronson bu kitabda yüksək səviyyəli CEO və siyasətçilərin psixopat olub-olmadığını araşdırarkən apardığı səyahətləri təsvir edir. O, psixopatlar, onların psixoloqları və Bob Hare tərəfindən hazırlanmış məşhur Psixopat Testi haqqında geniş məlumat təqdim edir. Bu kitab psixopatlıq anlayışına fərqli bir rakursdan baxmağa imkan yaradır.

3. Beyindəki Xəyallar: İnsan Ağlının Sirlərini Tədqiq Etmək - V.S. Ramachandran və Sandra Blakeslee

Bu əsər fantom əza kimi müxtəlif nevroloji pozğunluqları araşdıran möhtəşəm nümunələr təqdim edir. Müəlliflər bu kimi halların beynin quruluşu və funksiyası haqqında nələri üzə çıxardığını izah edir. Kitab, beynin dünya və özümüz haqqında qavrayışımızı necə formalaşdırdığını anlamağa yardım edir.

4. Populyar Psixologiyanın 50 Möhtəşəm Mifi - Scott O. Lilienfeld və digərləri

Bu kitab psixologiyada geniş yayılmış, lakin elmi əsasları olmayan 50 məşhur yanlış düşüncəni ifşa edir. Müəlliflər oxucuları tənqidi düşünməyə təşviq edir və “sağlam məntiq” kimi qəbul edilən bir çox ideyanın əslində elmi baxımdan doğru olmadığını göstərir. Hər kəsin oxuması gərəkən maarifləndirici bir əsərdir.

5. Dil Instinkti: Ağıl Dili Necə Yaradır - Steven Pinker

Pinker bu kitabda dilin insanlara təbii şəkildə verilmiş instinkt olduğunu müdafiə edir. O, dili ünsiyyət üçün təkamüllə formalaşmış bir mexanizm kimi təqdim edir və dilin daxili qrammatikasını izah edən çoxsaylı nümunələr gətirir. Dil psixologiyası və dilçiliklə maraqlananlar üçün mükəmməl başlanğıc nöqtəsidir.

6. Təxminən İrrasional - Dan Ariely

Ariely davranış iqtisadiyyatına əsaslanaraq insanların əslində nə dərəcədə irrasional davrandığını göstərir. Sosial normalar, gözləntilər, duyğular və digər amillərin qərarverməyə necə təsir etdiyini izah edir. Kitab oxucuya həm öz davranış səhvlərini tanımağı, həm də onları azaltmağı öyrədir.

7. Düşünmək, Sürətli və Yavaş - Daniel Kahneman

Kahneman düşüncənin iki sistemi – intuitiv (Sistem 1) və məntiqi (Sistem 2) arasında əlaqəni təsvir edir. Bu əsər sosial və koqnitiv psixologiyada aparılmış araşdırmaların dərin xülasəsi olmaqla yanaşı, insanların necə düşündüyünü başa düşmək üçün ən vacib mənbələrdən biridir.

8. Bad Science - Ben Goldacre

Psixologiyadan daha geniş sahəni – elmdə rast gəlinən yanlışlıqları araşdıran kitabdır. Goldacre medianın elmi məlumatları təhrif etməsini, əczaçılıq şirkətlərinin statistikadan sui-istifadəsini və homeopatiya kimi elmi əsasları olmayan metodların geniş yayılmasını tənqid edir. Oxuması asan, eyni zamanda maarifləndiricidir.

9. Görünməz Qorilla - Christopher Chabris və Daniel Simons

Kitab diqqətin məhdudiyyətlərini izah edir və insanların bir şeyə fokuslandıqda digər vacib elementləri necə qaçırdıqlarını göstərir. Məşhur “görünməz qorilla” təcrübəsi bu fenomenin ən tanınmış nümunəsidir. Əsər diqqət və qavrayış haqqında düşünməyə vadar edir.

10. Təsir: Elm və Təcrübə - Robert Cialdini

Cialdininin bu əsəri inandırma və təsir mexanizmlərinin altı əsas prinsipini izah edir. Kitab həm insanları daha yaxşı başa düşmək, həm də gündəlik həyatda manipulyasiyalardan qorunmaq üçün əla bələdçidir.

Mənbə: Oxfordscholastica

Tərcümə edən: Aişə Əlizadə

Sosial medianın gözəllik qavrayışına təsiri

Bu gün sosial media həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Platformalar bir çox üstünlüklər təqdim etsə də, bəzən ciddi psixoloji və sosial çətinliklərə səbəb ola bilir. Xüsusilə sosial medianın formalaşdırdığı gözəllik qavrayışı, yeniyetmə qızların özünə münasibətinə mənfi təsir göstərməsi ilə diqqət çəkir.

Yeniyetməlik dövrü fərdin öz kimliyini formalaşdırdığı, özünü və bədənini tanıdığı mühüm mərhələdir. Bu dövrdə sosial mühitə uyğunlaşma gənclər üçün həlledici rol oynayır. Ailə, dost çevrəsi və sosial media bu prosesin əsas təsir qüvvələrindəndir. Sosial mediada məşhur olanlar, modellər və influenserlər isə çox vaxt yeniyetmə qızlar üçün nümunəyə çevrilir. Onların görünüşü, geyim tərzi və həyat forması gənclərin gözəllik anlayışını formalaşdırır.

Sosial Medianın Təsirinin Psixoloji Tərəfi

“Rəqəmsal Media və Uşaqlar” layihəsi çərçivəsində bu mövzunu Ekspert Klinik Psixoloq İrem Erdoğanilə müzakirə etdik. O bildirir ki: “Sosial medianın faydaları danılmaz olsa da, xarici görünüş müqayisəsi və onun yaratdığı rəqabət mühiti toksikdir. Qeyri-real gözəllik standartları ən çox yeniyetmə qızlara təsir edir. Bədən imicinin təhrif olunması, özünə inam və özünə hörmət problemləri sosial mediaya sərf edilən vaxtla birbaşa əlaqəlidir.”

Araşdırmalara əsasən, sosial mediada gözəlliyin ideallaşdırılmış təsvirlərinə məruz qalmaq yeniyetmələrdə bədən dismorfiyası, yemək pozğunluğu və özünə inamın azalması kimi problemlərə yol aça bilər. “Niyə mən ona bənzəmirəm?” düşüncəsi gənclərin özlərini olduğu kimi qəbul etməsini çətinləşdirir. Bu səbəbdən ailələr, müəllimlər, eləcə də böyük sosial media platformalarına sahib olan şirkətlər və kontent yaradıcısı şəxslər üzərinə ciddi məsuliyyət düşür.

Statistik Faktlar

Unilever-in 2021-ci ildə apardığı araşdırmaya görə:

10–15 yaşlı qızların 80%-i ən azı bir dəfə sosial mediada paylaşmadan əvvəl filtrlərdən istifadə etdiyini bildirib;

69%-i şəkillərini redaktə etmədən paylaşmadığını deyib;
Hər 5 qızdan biri şəkillərini redaktə etdikdən sonra öz görünüşünü bəyənməyə başlayıb.

Bu nəticələr göstərir ki, sosial media yeniyetmələrin öz bədənlərinə baxışını dəyişdirir və özünə hörmət hissinə birbaşa təsir göstərir.

Sosial şəbəkələrdə təqdim edilən gözəllik çox vaxt reallıqdan uzaq obrazlar üzərində qurulub. Gözəllik sənayesinin yaratdığı “ideal bədən tipi” anlayışı müxtəlif kosmetik prosedurlar və foto-redaktə vasitələri ilə süni şəkildə möhkəmləndirilir.

Bu cür görüntülərə yönələn bəyənmələr və şərhlər yeniyetmə qızların həmin idealı öz bədənləri ilə müqayisə etməsinə səbəb olur. Nəticədə, bu, özünə hörmətin azalması, depressiya və bədən imicində pozğunluqlarla nəticələnə bilər.

Rəqəmsal Platformalarda Stereotiplərin Güclənməsi

Psixoloq və tədqiqatçı köməkçisi Janset Özdemir bu barədə deyir:
“Rəqəmsal platformalar vasitəsilə gücləndirilmiş bədən imici və normativ gözəllik standartları yeniyetmələrin bədənlərindəki dəyişiklikləri mənimsəmələrini çətinləşdirir. Bu, filtrlər, kamera hiylələri və estetik əməliyyatlarla formalaşan ‘mükəmməl’ bədən idealına gətirib çıxarır.”

Onun fikrincə, bu proses yemək davranışlarında dəyişikliklər, əhval pozğunluqları və həmyaşıdlar arasında zorakılıq hallarını artırır. Əldə olunması çətin olan bu ideal standartlar gəncləri erkən yaşdan gözəllik mərkəzli istehlaka yönəldə bilər.

Gələcək üçün Təkliflər və Məsuliyyətlər

Psixoloq Janset Özdemir əlavə edir:

“Gender bərabərsizliyi və sosial təzyiqlər qızlar üzərindəki mövcud gərginliyi sistematik şəkildə dərinləşdirir. Buna görə də siyasətçilər, vətəndaş cəmiyyəti, valideynlər və pedaqoqlar birgə şəkildə qızları internetdən uzaqlaşdırmadan, amma onları qoruyan və gücləndirən həllər hazırlamalıdırlar.”

Onun sözlərinə görə, qızların onlayn vaxtlarını özlərini ifadə edə və inkişaf etdirə biləcəkləri təhlükəsiz rəqəmsal məkanlarla dəstəkləmək hər birimizin məsuliyyətidir. Bunun üçün gəncləri dinləmək, onların ehtiyaclarını nəzərə almaq və sosial media platformalarında təhlükəsiz mühitin yaradılmasına çalışmaq vacibdir.

Gənclərin sosial medianın yaratdığı qeyri-real gözəllik standartlarına qarşı media savadlılığını artırmaq böyük əhəmiyyət daşıyır.

Onlara bu obrazların ideallaşdırılmış və filtrlənmiş olduğunu anlatmaq, öz fərqliliklərini dəyər kimi qəbul etməyi öyrətmək lazımdır.

Valideynlər və pedaqoqlar bu istiqamətdə gənclərə:
Sosial medianın təsirini tanımağı,
Sağlam bədən imici formalaşdırmağı,

Özünə hörmət və inam hissini gücləndirməyi öyrədə bilərlər.

Cəmiyyət olaraq biz uşaqlara “fərqlilik çatışmazlıq deyil, zənginlik və dəyərdir” anlayışını aşılasaq, onlar da sosial medianın yaratdığı təzyiqlərə qarşı daha dayanıqlı ola bilərlər.

Mənbə: Dijital medya ve çocuk

Tərcümə etdi: Aişə Əlizadə

Sözün gücü və onun taleyimizə təsiri

24media.az saytının budəfəki müsahibi psixoloq Gülay Şəkərxanlıdır. O, danışarkən istifadə etdiyimiz ifadələrin daşıdığı gücün və bu sözlərin insanın həyatına yön verə biləcək təsiri haqqında danışıb.

– İnsanların gündəlik həyatında işlətdiyi sözlər onların düşüncə tərzinə və emosional vəziyyətinə necə təsir göstərir? Məsələn, mənfi ifadələrin çox işlədilməsi insanın həyat keyfiyyətinə həqiqətən zərər verirmi?

İnsanların gündəlik həyatında istifadə etdiyi sözlər, onların düşüncə tərzlərinə və psixoloji vəziyyətlərinə birbaşa təsir edir. Bu dil və düşüncə arasında iki tərəfli əlaqəyə əsaslanır. İstifadə etdiyimiz sözlər hadisələrin nəticəsində nəyə yönəldiyimizi və onları hansı şəkildə mühakimə etdiyimizi müəyyənləşdirir. Məsələn, mütəmadi tənqid xarakterli sözlər işlədən kimsə hadisələrə daha dar çərçivədən baxıb dəyərləndirəckdir. Yəni özümüzü tənqid

etməyimiz, özümüzü dəstkləməyimiz avtomatik olaraq problemləri həll edərkən onları necə həll etməyimizə təsir edir. Sözlər hisslərimizi ifadə etməyin ən vacib yoludur. Əsasən təşəkkür və şükür xarakterli ifadələr işlətdikcə beynimizin müsbət hissləri yaratmasına daha xoş hiss etməyimizə səbəb olur. Ya da əksi olaraq, mütəmadi şikayət edən biri psixoloji gərgin olur. İfadələrimiz, həqiqətən, enerjimizə və motivasiyamıza birbaşa təsir edir. "Yoruldum, pisəm" kimi ifadələri işlətmək həqiqətən yorğun hiss etmə ehtimalını artıra bilər, ya da əksi:“Güclüyəm, bacara bilərəm” kimi ifadələr isə qarşıdaki çətinliklərə qarşı müqaviməti artıra bilər. Yəni sözlərimiz, həm ifadə (var olan düşüncəni yansıtmaq), həm də formalaşdırmaq (düşüncəni və psixoloji halımızı yenidən əsaslandırmaq) vasitəsidir. Buna görə istifadə etdiyimiz sözlərə diqqət etmək, psixoloji sağlamlığımız üçün önəmlidir.

– Bəzən "sözlər enerjidir" və "düşüncələr

reallığı formalaşdırır" kimi fikirlər səsləndirilir.

Psixologiya baxımından bu nə dərəcədə elmi əsaslara malikdir? Yəni sözün gücü, həqiqətən, taleyimizi dəyişə bilərmi?

Bu inanc psixoloji cəhətdən, əsasən, böyük doğruluq payı daşıyır. Sözlərimizin və

düşüncələrimizin həyatımızı, həqiqətən, dəyişdirməsi psixologiyada ən güclü

anlayışa əsaslanır. Yəni özünü reallaşdıran "peyğəmbərlik" şəklində. Bu anlayış bir adamın hər hansı vəziyətlə əlaqəli gözləntisinin və ya inancının davranışlarına təsir edərək reallaşmasına şərait yaratmaqdır. Yəni inanclarımız və sözlərimiz reallığı birbaşa

yaratmasa da o reallığın hayata keçməsi üçün müəyyən addımlar atmağımıza səbəb

olur. Məsələn, inanc- "bu işə qəbul olmayacam, onların gözləntisindəki kimi savadlı deyiləm" . Davranış - gərginlik və güvənsizlik səbəbiylə səsi titrəyir, göz təması qurmaqdan uzaqlaşır, suallara qısa və istəksiz cavablar verir. Nəticə - müsahibəni edən şəxs, müraciətçinin əksik və ya istəksiz olduğunu düşündüyü üçün iş vermir. Beleliklə də

"peyğəmbərlik" reallaşır. Bu halda işə qəbul edilməməsinə əsl səbəb düşüncə yox, göstərdiyi davranışlar olur. Bundan başqa çoxluğun bildiyi “Plasebo” təsiri anlayışı da vardır. Hansı ki, heç bir tibbi təsiri olmayan, bəsit bir maddənin ona yaxşı təsir edəcəyinə inanmasına görə simptomlarında yaxşıya dogru irəliləmə olur. Qısacası, düşüncələrimiz və sözlərimiz

həyatımızı dəyişir. Ancaq bu hər hansı metafizika qanuna görə yox, koqnitiv davranış mexanizmlərinə görə olur.

– Çəkim qanunu (Law of Attraction) adlanan anlayışda deyilir ki, insanın düşündükləri və

dedikləri ona geri qayıdır. Sizcə, bu inanc real psixoloji mexanizmlərə söykənirmi,

yoxsa daha çox motivasiya xarakterlidir?

Çəkim qanunun əsası budur ki, bənzər olan şey bənzəri çəkir. Düşüncələrimiz həyata

əks olunduqca pis ya yaxşı həyatımıza doğru çəkmiş oluruq. Çox vaxt çəkim qanunun sübutlandırılmayan bir qavrayış, ya

da fəlsəfi bir inanc kimi dəyərləndirirlər. Psixoloji cəhətdən doğru sayılmır. Sadəcə çəkim qanunun əsasındakı bəzi detallar psixologiyadakı bəzi qanunlarla uygunlaşdığından bir çox insanlar bunun doğru olduguna inanır. Psixoloji olaraq, bir şeyə pozitiv və ya neqativ olaraq inandığımızda davranışlarımız ona əsasən istiqamət alır. Çəkim qanunu da bunu "nə istəsən onu düşün, o olacaqdır" şəklində təqdim edir. Yəni çəkim qanunu tam elmi əsaslı deyil. Sadəcə pozitiv düşüncə, məqsəd, hədəf müəyyənləşdirmə kimi detallar psixologiyadaki motivasiya, koqnitiv yenidən bərpayla uyğunluq təşkil edir.

Aysu Əsgərzadə

İmtahan və imtahan stresi

İmtahan stressi: Onun təsirini anlamaq və öhdəsindən gəlmək yolları

İmtahanlar bəzən həddindən artıq görünən stress dalğasını artıran qorxulu bir təcrübəyə çevrilə bilər. Məlumdur ki, müəyyən qədər stress bizi motivasiya edib, daha yaxşı nəticələr əldə etməyə kömək edir. Lakin təzyiq normanı aşdıqda, onunla sağlam şəkildə mübarizə aparmaq çox vacibdir.

Gənclərdə imtahan stressi

Gənclər imtahan müddəti boyunca yalnız imtahan günü deyil, həm də hazırlıq və nəticə mərhələsində ciddi stress yaşayırlar. Bu stressin mənbələrini və təsirini başa düşmək, düzgün mübarizə aparmağın ilk addımıdır.

İmtahan stressinin səbəbləri

Stress adətən aşağıdakı amillərdən qaynaqlanır:

• Hazırlıq çatışmazlığı;

• Naməlumluq qorxusu;

• Yüksək gözləntilər (özündən və ya ətrafdan);

• Başqaları ilə müqayisə;

• Gələcəklə bağlı narahatlıq;

• Şəxsi problemlər;

• Həyatdakı dəyişikliklər.

Unutmayın ki, stress çox fərdidir və hər kəs onu fərqli yaşayır.

Stressin təsirləri

İmtahan stressi həm emosional, həm də fiziki olaraq hiss edir.

Yayğın əlamətlər:

• Narahatlıq, gərginlik;

• Baş ağrıları;

• Yuxu və iştah dəyişikliyi;

• Konsentrasiya çətinliyi;

• Davranışda aqressiya və ya çəkilmə.

“Hamıya uyğun tək həll yolu yoxdur” — bu səbəbdən özünüz üçün işləyən strategiyaları tapmaq vacibdir.

İmtahan stressindən qorunma strategiyaları

1. Sakitlik yaradın: Nəfəs almağı unutmayın.

İmtahan hazırlığında bəzən ən sadə şeyi — dərin nəfəs almağı belə unuduruq.

Zehinlilik, meditasiya və nəfəs məşqləri:

• stresi azaldır,

• fokuslanmanı artırır,

• düşüncəni aydınlaşdırır.

2. Bədəninizə yaxşı baxın

Bədəniniz sizin əsas “imtahan maşınınızdır”.

Ona görə də:

• 8–9 saat keyfiyyətli yuxu;

• balanslı qidalanma;

• gündə ən azı 30 dəqiqə fiziki aktivlik

performansınızı kəskin şəkildə artırır.

3. Real məqsədlər müəyyən edin.

Öz imkanlarınıza və vaxtınıza uyğun məqsədlər qoyun.

Tükənmənin qarşısını almaq üçün:

• mövzuları bölün,

• gündəlik plan yaradın,

• vaxtınızı ağıllı paylaşdırın.

4. Tək getməyin: Birlikdə öyrənin

Qrupda öyrənmək təkcə qeydləri paylaşmaq deyil.

Bu:

• emosional dəstək;

• daha yaxşı yadda qalma;

• motivasiya deməkdir.

5. Panikaya qalib gəlin.

Əgər imtahan zamanı panika yaranarsa:

• 6 dərin nəfəs alın;

• su için;

• sualı hissələrə bölün.

Özünüzə xatırladın: tələsməyə ehtiyac yoxdur, hər problemin həlli var.

6. Özünüzə inanın

İmtahan ərəfəsində özünə inam tez itir.

Mənfi fikirləri belə əvəz edin:

• müsbət təsdiqlərlə;

• gördüyünüz işi dəyərləndirməklə;

• irəliləyişinizə fokuslanmaqla.

7. Dəstək istəməkdən çəkinməyin

Stressi təkbaşına daşımaq çətindir.

Dostlar, ailə, müəllimlər — hamı kömək üçün var.

Peşəkar dəstək də güc əlamətidir, zəiflik deyil.

İmtahan dövrləri üzrə məsləhətlər

İmtahandan əvvəl:

• Zövq aldığınız fəaliyyətlərə vaxt ayırın;

• Hisslərinizi başqaları ilə bölüşün;

• Fasilələrlə oxuyun;

• Sağlam qidalanma və yuxuya önəm verin.

Hazırlıq prosesində:

• Öz üslubunuza uyğun tədris cədvəli yaradın;

• Sakit və diqqət yönəldən mühit seçin;

• Qrup dərnəklərinə qoşulun;

• Hər mövzuya uyğun düzgün təkrarlama metodları seçin.

İmtahan günü:

• Lazımi əşyaları gecədən hazırlayın;

• Pozitiv şəkildə günə başlayın;

• Əvvəlcə nəfəs məşqləri edin;

• Vaxtınızı düzgün bölün;

• Özünüzə xatırladın: bu an keçəcək.

İmtahandan sonra:

• Cavabları başqaları ilə müqayisə etməyin;

• Özünüzü mükafatlandırın;

• Növbəti addımlara fokuslanın;

• Qısa istirahət verin.

Müsbət düşüncə tərzinin formalaşdırılması

Hazırlıq prosesi boyunca:

• Mövzuları bir-bir həll edin;

• Yardım istəməkdən çəkinməyin;

• Sevdiyiniz fəaliyyətlərlə balans yaradın (idman, istirahət, qidalanma).

Unutmayın: Siz imtahan nəticələri ilə deyil, inkişafınız, səyləriniz və möhkəmliyinizlə müəyyən olunursunuz.

İmtahan stressi normaldır, hər kəs yaşayır.

Əlamətləri vaxtında tanımaq və uyğun strategiyalar tətbiq etmək isə sizi həm akademik uğura, həm də ruh sağlamlığına aparır.

Siz bacarıqlısınız, dözümlüsünüz və öhdəsindən gələ bilirsiniz!

https://www.harrowhongkong.hk/his/exam-stress-understanding-its-impact-and-ways-to-cope-with-it/

Mənbə: Harrowhongkong

Tərcümə edən: Aişə Əlizadə

Kompulsiv davranışlara səbəb olan beyin dövrəsi müəyyən edilib

İsveçin Karolinska İnstitutunun tədqiqatçıları siçanlarda təkrarlanan və zorlayıcı davranışları təhrik edəcək beyin dövrəsini müəyyən ediblər. Araşdırma “Science Advances” jurnalında dərc olunub. Obsesiv-kompulsiv pozuntu (OKP) və asılılıq kimi vəziyyətlər barədə biliklərin artırılmasına töhfə verə bilər.

Yeni araşdırma həm heyvanlarda, həm də insanlarda müşahidə olunan təkrarlanan davranışların beyində hansı mexanizmlə formalaşdığını açıqlayıb. Alimlər müəyyən ediblər ki, nüvə akkumbensindən hipotalamusa, oradan isə lateral habenulaya uzanan xüsusi neyron dövrəsi davranışları “təkrar rejiminə” sala bilir.

Tədqiqatçılar optogenetika metodundan istifadə edərək bu sinir dövrəsini süni şəkildə aktivləşdiriblər. Nəticədə, siçanlarda mənfi emosional vəziyyət yaranıb və qida da daxil olmaqla mükafat əlçatan görünsə belə, heyvanlar qazıntı və qoxulama kimi eyni davranışları davamlı şəkildə təkrarlayıblar. Bu tapıntı beynin təkrarlanan davranışları necə tənzimlədiyinə dair yeni ipucları təqdim edir.

“Biz davranışı təkrar rejiminə keçirə bilən bir beyin dövrəsini müəyyən etdik. Bu tapıntı kompulsiv hərəkətlərin necə yarandığını anlamağa kömək edir. Obsesiv-kompulsiv pozuntu (OKP) və asılılıq kimi vəziyyətlərə dair daha dərin məlumatlar əldə etməyə imkan verə bilər”, – deyə tədqiqata rəhbərlik edən Karolinska İnstitutunun Neyroelm Departamentinin professoru Konstantinos Meletis bildirib. O, araşdırmanı eyni departamentin dosenti Daniela Kalvigioni ilə birlikdə aparıb.

Mənbə: MedicalXpress

Tərcümə etdi: Emiliya Vəlicanova

Dərs oxuma motivasiyası necə yaranır?

Motivasiya gəlir və gedir. Öyrənmək üçün motivasiyanızı necə artıra və qoruya biləcəyinizi öyrənin.

Motivasiya və təhsil

Motivasiya bizə enerji verir, yaxşı hiss etdirir və işlərimizi görməyə sövq edir. Lakin motivasiya hər zaman öz-özünə yaranmır. Hər birimiz bəzən dərs oxumağa başlamaqda, tapşırıqları yerinə yetirməkdə və ya imtahanlara hazırlaşmaqda çətinlik çəkdiyimiz dövrlər yaşayırıq. Bu, xüsusilə motivasiya zəif olanda hiss olunur.

Motivasiyanı artırmaq üçün təsirli strategiyalar

Xoşbəxtlikdən, oxuyarkən motivasiyanı gücləndirmək və davam etdirmək üçün bir çox effektiv üsul mövcuddur.

“Niyə?” sualına yenidən qayıdın

Motivasiya tapmağın ən güclü yollarından biri təhsil almağı nəyə görə seçdiyinizi özünüzə xatırlatmaqdır. Bunun üçün:

• Bu ixtisası seçməyinizin 3 əsas səbəbini yazın və onları görünən yerə yapışdırın;

• Öz dəyərlərinizin siyahısını tərtib edin və vaxtaşırı nəzərdən keçirin;

• Özünüzün gələcəkdəki versiyasını təsəvvür edin, dərəcənizin sizə hansı fərdi və peşəkar imkanlar yaradacağını düşünün. Məsələn: “Statistikanı bəyənmirəm, amma bu bacarığı öyrənsəm, keyfiyyətli tədqiqatlar apara biləcəyəm”.

Sizi daha çox hansı motivasiya növünün hərəkətə gətirdiyini müəyyən edin

• Müsbət motivasiya – hərəkət etdikdən sonra əldə edəcəyiniz faydalara yönəlir.

Məsələn: “Bu esseni yazaraq gələcək işimdə lazım olacaq biliklər qazanıram”.

• Mənfi motivasiya – hərəkət etmədikdə yaranacaq nəticələrə diqqət edir.

Məsələn: “Bu tapşırığı etməsəm, qiymətim düşə bilər”.

Hər iki motivasiya növü müxtəlif situasiyalarda effektiv ola bilər. Lakin, adətən, müsbət motivasiya daha davamlı olur, çünki bizi qorxu ilə deyil, məqsədlə irəli aparır.

Motivasiya gəlməsini gözləməyin, hərəkət edin

Çoxları düşünür ki, bir işə başlamaq üçün əvvəlcə motivasiya lazımdır. Araşdırmalar isə bunun əksini göstərir:

Hərəkət motivasiya yaradır və onu artırır.

Yəni özünüzü hazır hiss etməsəniz belə, kiçik bir addım atın, motivasiya ardınca gələcək.

Sizi həvəsləndirən məqsədlər qoyun

Doğru şəkildə qoyulan məqsəd həm motivasiya, həm də davamlılıq yaradır.

• Böyük tapşırıqları kiçik addımlara bölün.

“Esseni yaz” əvəzinə “1 məqalə oxu və giriş üçün 2 əsas fikir qeyd et”.

• Aydın və ölçülə bilən məqsədlər müəyyən edin.

• Realist olun.

Özünüzə “növbəti 1 saatda real olaraq nə edə bilərəm?” sualını verin.

Bu, həm yüklənmə hissini azaldır, həm də başlanğıcı asanlaşdırır.

Sizi ruhlandıran iş mühiti yaradın

Hər kəs üçün ideal öyrənmə mühiti fərqlidir:

• Bəziləri sakitlikdə oxuyur, bəziləri isə mühit dəyişikliyinə ehtiyac duyur;

• Kitabxana, kafe və ya evdə yeni bir künc sınaya bilərsiniz;

• İnstrumental musiqi, Pomodoro metodu kimi üsullarla təcrübə edin.

Əgər sosial öyrənmə sizə yaxşı təsir edirsə, oxu qrupu və ya diqqəti yayındırmayan dostlarla birlikdə oxumaq kömək edə bilər.

Balans yaradın və özünüzə yaxşı baxın

• Kiçik uğurları qeyd edin. Tapşırıqdan sonra özünüzə kiçik bir fasilə və ya mükafat verin.

• Özünə qayğıya vaxt ayırın.

Yuxu, dincəlmək, musiqi, idman və dostlarla vaxt keçirmək beyninizi yenidən enerjiləndirir. Bu, öyrənmə prosesini xeyli asanlaşdırır.

Növbəti nə edə bilərsiniz?

• Əgər motivasiya çatışmazlığı sizdə süründürməçiliyə səbəb olursa, onunla mübarizə yollarını öyrənə bilərsiniz;

• Akademik bacarıqlarınızı inkişaf etdirmək üçün resurslara və təlimlərə baxa bilərsiniz;

• Lazım gələrsə, akademik məsləhətçilərlə görüş təyin edə bilərsiniz.

https://services.unimelb.edu.au/counsel/resources/study-related-issues/motivation-to-study

Mənbə: Services.unimelb edu au

Tərcümə etdi: Aişə Əlizadə

Yeni tədqiqat deja vu hissinin gerçəkliyini göstərib

Yeni araşdırma deja vu hissinin insanlarda gələcəyi “bilirmiş” kimi yanlış bir təsəvvür yarada biləcəyini göstərir. Məlum olub ki, insanlar yeni bir mühitdə tanışlıq hissi duyduqda nəticəni tam proqnozlaşdıra bilməsələr belə, növbəti anda nə baş verəcəyini bildiklərini düşünürlər.

Tədqiqat "Consciousness and cognition" jurnalında dərc edilib.

Psixoloqlar uzun illərdir deja vu-nun mahiyyətini araşdıraraq bir insanın heç vaxt qarşılaşmadığını bildiyi bir vəziyyətin niyə kəskin şəkildə tanış görünə bildiyini anlamağa çalışırlar. Deja vu ilə tez-tez müşahidə olunan xüsusiyyətlərdən biri “proqnoz hissi” adlandırılan hadisədir. Bu, insanın qarşıdakı anın necə inkişaf edəcəyini və ya növbəti döngədə nə ilə qarşılaşacağını dəqiq bildiyinə dair güclü bir təsəvvürdür.

Əvvəlki tədqiqatlar tanışlıq hissinin intensivliyi ilə bu proqnoz hissinin gücü arasında əlaqə müəyyən edib. İnsanlar deja vu hissinin daha güclü olduğunu bildirdikdə, adətən gələcəyi “bildiklərini” daha güclü şəkildə qeyd edirlər.

Lakin əvvəlki araşdırmalar əsasən korrelyativ xarakter daşıyıb, yəni tanışlıq hissinin həqiqətən proqnoz hissinə səbəb olduğunu qəti şəkildə sübut etməyib. Onlar bildiriblər ki, bu əlaqə iştirakçılara deja vu barədə birbaşa sual verildiyi üçün formalaşıb, nəticədə, onlar fenomen haqqında geniş yayılmış təsəvvürlərə uyğun cavablar təqdim ediblər.

Yeni tədqiqatın müəllifləri Cənubi Missisipi Universitetindən Endrü Hyubert, Minnesota Dövlət Universiteti (Mankato) əməkdaşı Sara Myers və Kolorado Dövlət Universitetindən Enn Kliri tanışlıq hissinin özünün bu prosesdə səbəbedici rol oynayıb-oynamadığını müəyyənləşdirməyi hədəfləyiblər.

Mənbə: PsyPost

Təcümə etdi: Emiliya Vəlicanova