İtlər dayanmadan hürməyə başlayır, toyuqlar həyətdə ora-bura qaçır, ev heyvanları isə həmişə olduqları yerlərə girmək istəmirlər. İnsanlar min illərdir zəlzələlərdən əvvəl heyvanların belə qəribə davranışlarını müşahidə edirlər. Bəs heyvanlar zəlzələnin yaxınlaşdığını həqiqətən hiss edə bilirlərmi? Onlar hansı siqnalları qəbul edirlər?
Foto: Al Atameken Business
24Media.az inbusiness.kz saytına istinadən xəbər verir ki, məşhur hadisələrdən biri 1975-ci ildə Çinin Hayçen şəhərində baş verib. Yerli hakimiyyət orqanları heyvanların qeyri-adi davranışlarını müşahidə etdikdən sonra şəhəri boşaltmaq qərarına gəliblər. Bir neçə saat sonra 7,3 bal gücündə zəlzələ baş verib. Zəlzələ binaların 90 faizinə qədərinə zərər vurub. Ehtimal olunur ki, insanların əvvəlcədən təxliyə edilməsi minlərlə insanın həyatını xilas edib.
Sonrakı illərdə də müxtəlif ölkələrdə oxşar hadisələr qeydə alınıb. Təbii fəlakətlərdən əvvəl pələnglər, keçilər, atlar, camışlar və ilanlar qeyri-adi davranışlar göstəriblər. 2025-ci ildə San Dieqodakı Safari Park zooparkında baş verən zəlzələdən sonra fillər iki balanın ətrafında toplaşaraq onları qorumağa çalışıblar. Vaşinqton ştatındakı Point Defiance Zoo & Aquarium-da isə 4,2 bal gücündə zəlzələ zamanı balıqların və akulaların sürətlə hərəkət etdiyi kameralar vasitəsilə qeydə alınıb.
Lakin alimlər hələ də heyvanların zəlzələləri əvvəlcədən proqnozlaşdıra bildiklərini dəqiq təsdiqləyə bilmirlər. Heyvanların qeyri-adi davranışları dəfələrlə müşahidə olunsa da, bunun səbəbləri hələ də araşdırılır.
Ehtimallardan birinə görə, zəlzələdən əvvəl yerin dərinliklərindəki süxurlarda baş verən dəyişikliklər elektromaqnit siqnallarının yaranmasına səbəb ola bilər. Başqa bir ehtimala görə isə bu proseslər zamanı müəyyən kimyəvi maddələr, məsələn, atmosferdə ozon və ya suda hidrogen peroksid yarana bilər.
Müxtəlif heyvanlar ətraf mühitdəki fərqli dəyişikliklərə reaksiya verə bilərlər. Fillər insanların eşitmədiyi çox aşağı tezlikli səsləri və titrəyişləri hiss edə bilirlər. Tısbağalar isə maqnit sahələrinə həssasdırlar və bu xüsusiyyət onlara miqrasiya zamanı istiqaməti müəyyən etməyə kömək edir. Buna görə də alimlər bəzi heyvanların insanların hiss edə bilmədiyi dəyişiklikləri sezə biləcəyini düşünürlər.
Bununla belə, heyvanların hər qeyri-adi davranışı zəlzələ ilə əlaqəli deyil. Hava şəraitinin dəyişməsi, səs-küy, yırtıcıların yaxınlaşması və qida çatışmazlığı da onların davranışına təsir edə bilər. Buna görə də tək bir müşahidə heyvanların təbii fəlakətləri əvvəlcədən proqnozlaşdıra bildiyini sübut etmir.
Heyvanların davranışlarından zəlzələlər barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq sistemi yaratmaq üçün alimlər müxtəlif bölgələrdə uzun müddət ərzində çoxlu məlumat toplayıblar. Müəyyən heyvan davranışları ilə sonradan baş verən zəlzələlər arasında davamlı əlaqənin olub-olmadığı araşdırılmalıdır.
Beləliklə, heyvanların zəlzələləri dəqiq şəkildə əvvəlcədən proqnozlaşdıra bildiyinə dair hələ etibarlı sübutlar yoxdur. Lakin onların ətraf mühitdəki dəyişikliklərə həssaslığı gələcəkdə alimlərə təbii fəlakətlərdən əvvəl baş verən prosesləri daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər.
Aysel Mehtizadə
